Sofistler ve İnsan Herşeyin Ölçüsüdür Felsefesi

10 Ağustos 2013 Cumartesi | yorum ( 1 )

Sofistler ve İnsan Herşeyin Ölçüsüdür Felsefesi
Sofist kelimesinin öteden beri, biri geniş öteki dar iki anlamı vardır. Bu kelimenin geniş anlamıyla: İlkçağda, sofist denilince, genellikle şair ve filozof kişiler anlaşılır. Dar anlamı ise: Belli bir filozoflar topluluğuna, yani M.Ö. 500'de yaşamış olan filozoflar topluluğuna verilen isimdir. Bundan başka "sofist" kelimesi, özellikle Platon'un etkisiyle özel bir anlam kazanmıştır. Bu kötü anlamın haklılığı savunulamaz, çünkü bu ismi taşıyanlar, felsefe tarihi bakımından hiç de önemsiz kişiler değildir.

Bundan önce tanıttığımız filozoflar, özde, doğayı araştıran bilginlerdi. Sofistler ise birer bilgin, birer araştırmacı olmayıp, her şeyden önce birer öğretmendirler. Sofistlere, özellikle İran savaşından sonra, İranlıların yenilip Atina'nın siyasal ve kültürel alanda büyük bir gelişme gösterdiği dönemde rastlıyoruz.

Bu dönemde Atina'da ve ona uyan öteki Yunan kentlerinde köklü (radikal) bir demokrasi iktidara gelmişti. Bu demokrat idare şimdiye kadarkilerden çok daha fazla insanın devlet yönetimine katılmasını sağlamıştır. İşte bir yandan kültürel gelişim, öte yandan demokrasi yönetiminin özellikleri o dönem Yunanistan'da eğitim yönünden geniş ölçüde bir gereksinimi ortaya çıkarmıştır.

Bu gereksinim, o zamana kadar özel olan ve daha çok kölelerce yönetilen eğitimin daha bir genelleşip genişlemesine neden olmuştur. Yeni siyasal ve sosyal koşullar, özellikle, siyasal eğitimi sağlayan genel bir öğretim gereksinimi doğurmuştur. Nerede böyle bir gereksinim doğarsa, orada bu gereksinimi karşılayacak birtakım kimselerin ortaya çıkması doğaldır. İşte Sofistler de böyle bir gereksinimin ortaya çıkardığı öğreticilerdir. Bunun içindir ki Sofistler, öncelikle öğretmendirler.

Bunlar Yunanistan'ın çeşitli kentlerinde dolaşırlar, uğradıkları yerlerde para karşılığında ders verirler. Ders vermeyi bir meslek haline getirmek, hele derslerin para karşılığı verilmesi, o zamana kadar Yunanistan'ın tanımadığı bir olaydı.

Özellikle tutucu çevreler için para karşılığında ders vermek pek çirkin bir davranış sayılıyordu. Bu dönemi Antik dönemden ayıran en büyük farklardan biri, Antik dönemin işe az önem vermiş olmasıdır. Eski Yunan'da beden gücü ile çalışmak aşağılanan bir davranış sayılıyordu. Beden işlerinde ancak köleler çalıştırılır. Aynı şekilde, mesleğiyle geçinen zenaatkârların da toplumda saygınlığı yoktu. İşte Sofistlerin ders vermeyi bir meslek yapmaları ve derslerin para karşılığı verilmesi, o dönemdeki Yunanistan'da hiç mi hiç hoş karşılanmamıştır.

Sofistlere karşı olanların başında yer alan Platon, "Protagoras" adlı diyalogunda Sofistlerin ne biçim insanlar olduğunu ve bunların çalışma biçimlerini çok canlı olarak tasvir etmiştir. Protagoras Sofistlerin en eskilerinden ve en büyüklerindendir.

Diyalog şöyle başlar: Platon'un hemen tüm diyaloglarında birinci konuşmacı olan Sokrat'ı bir gün sabah erkenden bir delikanlı yatağından uyandırır ve kendisine ünlü Protagoras'ın geldiğini coşkuyla anlatır. Delikanlı Protagoras'tan mutlaka ders almak istediğini dile getirir. Sokrat delikanlıya isteğinin erişilmez bir şey olmadığını, yeterli parası varsa isteğinin kolayca yerine gelebileceğini söyler. Sonra kalkıp birlikte Protagoras'ın konakladığı eve giderler. Burada Protagoras'tan başka bir kaç Sofist daha vardır.

Platon, Sokrat ile delikanlının eve girdikleri zaman gördüklerini çok canlı bir biçimde anlatır. Protagoras büyük bir salonda bir aşağı bir yukarı dolaşıyor, arkasında öğrencileri kendisini saygıyla izlemektedir. Aynı salonun bir köşesinde öteki bir Sofist, Hippias gökyüzünü göstererek astronomi dersi vermektedir. Salona, bitişik odadan birtakım sesler gelmektedir.

Bu odada da bir başka Sofist, Prodikos yattığı yerden ders veriyor. Salona giren Sokrat ile delikanlı Protagoras'a yaklaşırlar ve kendisine delikanlının isteği iletilerek ders verip veremeyeceği, verebilecekse bunun hangi konuyla ilgili olacağı sorulur.

Protagoras delikanlıya: Benden ders alırken günden güne daha. erdemli olduğunu göreceksin, ben sana yararlı olacak şeyler, isine yardımcı olacak şeyler öğreteceğim der. Bununla da astronomi öğreten Hippias'a taş atmış olur. Delikanlı dersin konusunu sorunca, Protagoras bunun her şeyden önce bir vatandaşa siyaset alanında gerekli olan şeyler konusunda olacağını, kendisine her vatandaşın bu konuda bilmesi gereken şeyleri öğreteceğini söyler.

O zamanki Atina'da her vatandaşın bilmesi gereken şeylerin başında hitabet geliyordu. Sofistlerin eğitim uygulamalarının ağırlık merkezini hitabet oluşturuyordu. Bu da belli nedenlere dayanıyordu: O zamanki Atina'da hitabet sanatını bilmek kişiye çok büyük saygınlık kazandırıyordu. Çünkü devlet ile ilgili önemli kararların alındığı "Halk Meclisı"nde hitabet çok etkili oluyordu.

Ayrıca hitabet yargılama için çok gerekliydi, çünkü davacı ile davalının yargı önünde söyledikleri nutuklar, yargıçların kararlan üzerinde etkili oluyordu. Tüm bunlar söylenen sözlerin güçlü olmasını gerekli kılıyordu. Ancak bu hitabet sanatının bazı sakıncalı yanları da yok değildi.

Sofistlerin yaptığı gibi, istemli bir biçimde öğretilen konuşma sanatı, yalnızca karşısındakini inandırmayı temel alır. İşte Sofistlerin karşıtları onları özellikle bu yönden eleştirmekte ve sorgulamakta haklıdırlar. Sofistlerin kötü ünlerinin başlıca nedenlerinden biri bu hitabet anlayışlarıdır.

Sofistlerin öteki bir özelliği ise, özellikle insan konusuyla uğraşmalarıdır. Onlar bu konuyu ele aldıkları zaman, kuşkusuz, bazı şeyleri biliyorlardı. Kendilerinden öncekilere yabancı olmayan Sofistler, insan ile ilgilendikleri için, tarih konusuna da yabancı değildiler. Bu konuda da kendilerinden önceki felsefe okullarından hiçbirine katılmadılar, onlar arasında yalnızca karşılaştırmalar yapmakla yetindiler.

Bu karşılaştırmalar sonunda şu sonuca vardılar: Şimdiye kadar ki felsefe, evren konusunda tutarlı bir anlayış elde edememiştir. Söz gelişi Heraklit ile Elealılar arasında bir zıtlık vardır. Heraklit her şeyi oluş durumunda görür ve bu oluş içinde sabit olan, kalıcı bir şeyin var olduğunu reddeder. Elea'lılar ise, tam tersine, oluşu reddeder.

Gerçek varlığın başlangıcı ve sonu olmayan bir süreklilik, bir kalış olduğunu ileri sürerler. Unsurlar konusunda da filozoflar bir uzlaşmaya varabilmiş değildir. Birisi ana unsurun su, birisi hava, bir başkası ise ateş olduğunu savunur. En sonunda bir filozof bunlara toprağı da katarak dört unsurun da ilke olduğunu öne sürmüştür. Anaksagoras ile Demokrit arasında da bir anlaşmazlık söz konusudur: Anaksagoras'a göre evrenin başlangıcında, belli bir plâna göre yaratan bir ruh vardır.

Demokrit ise doğada ancak makina işleyişi cinsinden (mihaniki) bir zorunluluk olduğunu savunur. Sofistlere göre: "Ne kadar filozof varsa, evrenin yapısı hakkında o kadar görüş vardır." Bu yüzdendir ki, bu filozoflar gerçeği öğretemezler. Her filozof kendi düşüncelerinin doğru, başkalarının-kilerin yanlış olduğunu savunur. Burada şu soru öne çıkar: "Acaba, gerçek diye bir şey var mıdır?

Tüm görüşlerden herbiri ötekiyle çeliştiğine göre, geriye gerçek diye bir şey kalır mı?" Kanıtlanabilir bir gerçek karşısında duyulan kuşku ile hitabette karşıdakini inandırmayı amaçlayan kuşku arasında bir uyum vardır. Felsefe tarihinde, bilgi teorisi açısından, ilk şüpheciler Sofistlerdir. Sofistler, tümel bir gerçeğin varlığından ilk şüphelenenlerdir. Sofistler teorik alanda şüpheci, uygulama alanında öğretmen ve hitabet öğreticileridir. Ayrıca onlar özellikle insan konusu ile ilgilenirler, doğa konuları, bunların ilgi alanının dışında kalır.

Siyaset Felsefesi ve Antik Çağ

5 Ağustos 2013 Pazartesi | yorum

Siyaset Felsefesi ve Antik Çağ
 Batı siyaset felsefesinin, Platon'un ideal devlet anlayışını ortaya koyduğu "Devlet" (Republic) isimli eserinde Sokrates tarafından tartışmaya açılan "adalet nedir" sorusuyla başladığı söylenebilir. Platon'un bu eseri siyasal düşünce tarihinde adalet üzerine yazılmış herhalde en ayrıntılı kitaptır.1 Adalet probleminin ele alındığı "Devlet", en iyi bilinen ve genelde diyalogların en büyüğü olarak düşünülendir. Onun en önemli bölümü, adil olmayanın değil, adaletli insanın mutlu olduğu ideal devleti oluşturulmasıdır. Fakat "Devlet", bütün devleHer ve yönetimler için standart olabilecek muhtemel en iyi devletin inşasından daha fazlasıdır Diyaloğun bütünü göz önüne alındığındaadalet hakkındaki tartışmanın iki karşıt konumda ilerlediğini söyleyebiliriz. Bir tarafta toplumsal düzeni sağlamak için temel ilke olarak evrensel ve ebedi bir ahlak anlayışını savunan Sokrates, diğer tarafta ise geleneklere ve zamana göre değişebilen relativist bir adalet anlayışını savunan Sofistler vardır. Platon'un başlatmış olduğu bu önemli tartışma; felsefe tarihi, özellikle de siyaset felsefesi tarihi boyunca devam ederek günümüze kadar gelmiştir. Kuşkusuz Platon'un diyalogda tartıştığı tek konu adaletin ne olduğu sorusu değildir. Siyaset felsefesinin temel  problem alanını oiuşturan insan doğası, devletin kaynağı ve amacı, yurttaşm özgürlüğü, ah.laki değerlerin siyasetteki yeri, kimin yöneteceği ve en iyi yönetim biçiminin ne olduğu soruları da diyalogda tartışılan önemli konular arasındadır. Platon'un siyaset felsefesiyle ilgili düşünceleri genellikle basitleştirilmiş ve küçümsenmiştir. O'nun Devlet'te ortaya koyduğu ideal devlet anlayışı, adil olmayan bir şekilde modern totaliter devletle karşılaştınlmıştır. Diyaloğun baş konuşmacısı olan Sokrates, bazı çağdaş totaliterler tarafından küçümsenerek ilk "sosyal demokrat" diye adlandırılmıştır; O'nda nefret ettikleri şey, her şeyden önce, O'nun kabul görmüş düşünce ve kurumların ardında yatan mantığı ortaya çıkarmak üzere tartışma yoluyla yaptığı bitmez tükenmez araştırmasıdır. Başka bazı totaliterler Platon'un düşüncesine daha az nüfuz ettiklerinden, O' na ilk ataları olduğu gerekçesiyle el koymuşlardu. Çünkü Devlet'de bariz bir şekilde demokratik olmayan ve doğrudan doğruya antidemokratik olan pek çok şey vardır. Bununla birlikte Platon'un ve Sokrates'in akı1cılığı, şiddete tapınmayla asla yan yana konulamayacak biçimde insan zekasının iyi bir hayatın esasını ve bu hayata ulaşmanın yollarını felsefe araştırmasıyla keşfedebileceği varsayımına dayalıdır.3 Bu yüzden Platon'un öğretilerinden herhangi birine ya da hepsine yürekten karşı olsak bile, siyasi ve sosyal hadiselerin çözümlenmesinde aklın ve eleştirel düşüncenin büyük bir yeri olduğuna inandığımız ölçüde hepimiz Platon'un mirasçısıyız demektir. Platon'un bu mirası, siyaSi ve sosyal hadiselerin güç kullanarak veya dogmalara uyularak değil, tartışılarak açıklığa kavuşturulabileceğiniifade etmektedir. Bu bakış açısıyla Platon bize, çağımızın sosyal, ahlaki ve siyasi konularını incelemede zengin bir kaynak sağlamaktadır. Adalet, siyaset felsefesinin en temel kavramlarından birisidir. Adalet özlemi insanların en eski özlemlerinden biri, adalet sorunu da felsefenin en eski sorunlarından biri olmuştur. Ancak bu son soru, dünya nüfusu arttıkça daha da önem kazanmıştır. Adaletin ne olduğu sorusu yalnızca önemli değiL, cevaplandırılmasıacilolan bir soru haline gelmiştir. Çünkü günümüzde artık  adalet özleyen değil, adalet talep edenlerin sayısı gittikçe artmakta ve bu insanlar adaleti elde etme umudunu yHirince silaha sarılmakta, rasgele insan öldürmekte, kendileri de ölmektedir.4 Diğer taraftan adalet sorununun siyaset felsefesinin ana problemlerinden biri olduğu açıktır. Siyaset felsefesiyle uğraşan herkes değerlerden arındırılmış bir çalışma yapsa bile adalet konusunu ihmal edemez. Asırlar önce siyaset felsefesi alanında ilk ve en önemli çalışmalardan biri ol<1n "Devlet"te Platon, adalet sorunuyla yoğun bir şekilde meşgulolmakta, hem adaletin mahiyetini araştırmakta hem de ideal devlet düzeni oluşturmaya çalışmaktaydı. Aradan geçen bunca zamana rağmen adalet sorunu hala siyaset felsefesindeki merkezi konumunu korumakta ve konuyla ilgili o günden bugüne oldukça zengin bir literatür ortaya çıkmış bulunmaktadır.'
Devlet'in birinci kitabında Sokrates ve diğer tartışmacılar adaletin anlamını tartışırlar. Burada adaletin farklı tanımları üzerinde dururlar. Adalet ilk olarak "birinin borcunu geri ödemesi ve doğruyu konuşmaktır"6 şeklinde tanımlanır. Geleneksel ahlak anlayışı üzerine temellenen bu tanım, iyilik ve şerefle adalet arasında bir ilişki kurar. Yani birinin borcunu ödemesi, doğruyu konuşması, ülkesini sevmesi, iyi davranması, Tanrılara saygı göstermesi adalet olarak tanımlanır. Ancak Sokrates karşı bir örnek sunarak bu tanımı reddeder. Eğer biz zımnen adaletin iyilikle ilişkili olduğunu kabul edersek, bu her iki taraf için de zararlı olabilir.? Adaletin ikinci tanımı Polemarchus tarafından "dostlara iyi, düşmanlara kötü davranmak" olarak yapılır.s Sokrates, bu tanımdaki kavramlar üzerinden tartışmayı yürüterek, bu tanıma da itiraz eder ve adalet yeniden tanımlanır: "Dosta iyi ise iyilik etmek, düşmana kötü ise kötülük etmek adalettirilg Bu tanım üzerine Sokrates, adaletin adaletsizlik üretmeyeceğinden hareketle birine zarar vermenin adaletli bir davranış olamayacağı sonucuna varır. Böylece Palemarchus'un adaletle ilgili yaptığı tanımı reddeder. Diyaloğun bu bölümü dikkatle okunduğunda, bilge kişi olarak isimlendirilen Simonides'in adalet tanımını Sokrates'in reddetmediği fark edilecektir. yani "adalet her iki tarafa hak ettiğini vermektir"

Son Fırsatlar